فروردینگان یکی از آیین‌های مهم در سنت زرتشتی و از جشن‌هایی است که با یادکرد درگذشتگان، احترام به فروشی‌ها و پیوند میان زندگان و نیاکان ارتباط دارد. نام این جشن از «فروردین» گرفته شده؛ نامی که در گاه‌شماری زرتشتی با فروشی‌ها ارتباط دارد.
در باورهای ایرانیِ زرتشتی، فروشی‌ها نیروهای مینوی نیرومندی هستند که از انسان‌ها و جهان آفرینش پاسداری می‌کنند و در پیوند با روان درگذشتگان نیز قرار گرفته‌اند. به همین دلیل، یاد کردن از رفتگان، دعا برای آنان و برگزاری آیین‌های دینی بخشی از سنت فروردینگان بوده است.
اما فروردینگان فقط مراسمی برای سوگواری نبوده است؛ فضای آن بیشتر بر یادآوری، احترام، نیایش و گرامی‌داشت نیاکان استوار بوده و در سنت زرتشتی با نیکی و خیرخواهی نیز پیوند داشته است.
فروردینگان چه روزی برگزار می‌شود؟
در گاه‌شماری زرتشتی، روز نوزدهم هر ماه «فروردین» نام دارد. هنگامی که نام روز و نام ماه یکی می‌شود، یک مناسبت آیینی شکل می‌گیرد. بنابراین روز فروردین از ماه فروردین، یعنی نوزدهم فروردین، فروردینگان نامیده می‌شود.
این همان جشن سالانه‌ای است که امروزه نیز در میان برخی زرتشتیان با نام‌هایی مانند «فروردین‌یشت» یا «فروردگان» شناخته می‌شود و برای بزرگداشت فروشی‌ها و درگذشتگان برگزار می‌شود.
البته باید توجه داشت که این جشن را نباید با فروَردیگان (Frawardīgān) اشتباه گرفت. فروَردیگان آیینی متفاوت و گسترده‌تر بود که در پایان سال دینی زرتشتی برگزار می‌شد و در شکل تاریخی خود دوره‌ای ده‌روزه داشت.
فروشی‌ها چه کسانی بودند؟
برای فهم فروردینگان، باید با مفهوم «فروشی» آشنا شویم.
فروشی در سنت زرتشتی یک موجود یا نیروی مینوی است که با زندگی و آفرینش ارتباط دارد. در گذر زمان، مفهوم فروشی با روان درگذشتگان نیز درآمیخت و به همین دلیل آیین‌های مربوط به فروشی‌ها به مراسم یادبود مردگان پیوند خوردند.
در «فروردین یشت»، یکی از مهم‌ترین بخش‌های اوستا، فروشی‌های نیکان مورد ستایش قرار گرفته‌اند. این یشت یکی از طولانی‌ترین یشت‌های اوستاست و در آیین‌های مربوط به درگذشتگان نیز اهمیت داشته است.
به همین دلیل، فروردینگان را می‌توان آیینی دانست که در آن یاد نیاکان و احترام به نیروهای مینویِ مرتبط با آنان جایگاه اصلی دارد.
ایرانیان در فروردینگان چه کار می‌کردند؟
اطلاعات تاریخی درباره جزئیات برگزاری فروردینگان در همه دوره‌ها یکسان و کامل نیست؛ بنابراین نمی‌توان همه رسم‌هایی را که امروزه در میان زرتشتیان دیده می‌شود، بدون مدرک به ایران باستان نسبت داد.
با این حال، منابع زرتشتی و پژوهش‌های ایران‌شناسی نشان می‌دهند که محور این آیین، نیایش، خواندن متون دینی و یادکرد درگذشتگان بوده است. در مراسم مرتبط با فروشی‌ها، خوراکی و هدیه نیز جایگاه داشته و باور بر این بوده که فروشی‌های نیکان از نیایش و پیشکش‌های زندگان بهره‌مند می‌شوند.
نیایش برای درگذشتگان
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مراسم، دعا و نیایش برای روان درگذشتگان بود. در سنت زرتشتی، «فروردین یشت» متن مهمی برای بزرگداشت فروشی‌ها به شمار می‌رفت و در برخی مراسم مربوط به مردگان خوانده می‌شد.
یاد کردن از نیاکان
فروردینگان فرصتی بود تا خانواده‌ها یاد کسانی را که از دنیا رفته‌اند زنده نگه دارند. این نگاه، مرگ را به معنای قطع کامل پیوند میان نسل‌ها نمی‌دید؛ بلکه نیاکان همچنان در حافظه و آیین خانواده جایگاهی معنوی داشتند.
پیشکش خوراک و هدایا
در سنت‌های مرتبط با فروشی‌ها، برای درگذشتگان خوراک و پیشکش آماده می‌شد. منابع مربوط به آیین‌های زرتشتی حتی از انواع گوناگون خوراک، میوه، سبزی، شیرینی و دیگر خوردنی‌ها به عنوان پیشکش یاد کرده‌اند.
این کار را نباید صرفاً یک «مهمانی برای مردگان» دانست؛ بلکه بخشی از آیین مذهبی و نوعی ابراز احترام و بزرگداشت نیاکان بوده است.
آیا مردم به آرامگاه‌ها می‌رفتند؟
در دوره‌های متأخرتر، رفتن به محل دفن درگذشتگان و اجرای مراسم مذهبی برای آنان از رسوم مرتبط با فروردینگان بوده است.
برای نمونه، در سنت زرتشتی معاصر، برخی خانواده‌ها در فروردینگان به آرامگاه‌ها می‌روند و برای درگذشتگان نیایش می‌کنند. ایرانیکا نیز به برگزاری مراسم فروردین‌یشت برای روان درگذشتگان و حضور افراد، به‌ویژه کسانی که به‌تازگی عزیزی را از دست داده‌اند، اشاره می‌کند.
البته این موضوع را باید از آیین‌های دقیق ایران باستان جدا کرد؛ زیرا شکل برگزاری مراسم در طول قرن‌ها تغییر کرده است.
فروردینگان چه ارتباطی با نوروز دارد؟
ارتباط فروردینگان با آغاز سال از آن جهت جالب است که «فروردین» نخستین ماه گاه‌شماری امروز ایران و زمان آغاز سال خورشیدی است.
در سنت زرتشتی، فروَشی‌ها و آیین‌های مربوط به آنان جایگاه مهمی در روزهای پایانی سال و آغاز سال داشته‌اند. یکی از آیین‌های مهم پایان سال، یعنی فروَردیگان یا فَروَردَگان، در اصل دوره‌ای برای بزرگداشت فروشی‌های درگذشتگان بود.
بر اساس پژوهش‌های ایرانیکا، این جشن در دوره‌ای شامل پنج روز پایانی سال و پنج روز افزوده‌شده به تقویم بوده و در این مدت فروشی‌های نیکان مورد نیایش و پذیرایی نمادین قرار می‌گرفتند.
بنابراین می‌توان گفت که در سنت ایرانیِ زرتشتی، پایان سال و آغاز سال نو تنها زمان شادی و جشن نبود؛ بلکه یاد نیاکان نیز بخشی از فضای آیینی این دوره محسوب می‌شد.
تفاوت فروردینگان و فروَردیگان چیست؟
این دو نام شباهت زیادی دارند و همین موضوع باعث اشتباه می‌شود:
| نام | زمان | موضوع اصلی |
|---|---|---|
| فروردینگان | روز فروردین از ماه فروردین؛ نوزدهم فروردین | بزرگداشت فروشی‌ها و یاد درگذشتگان |
| فروَردیگان / فَروَردَگان | دوره‌ای در پایان سال دینی زرتشتی | آیین چندروزه برای بزرگداشت فروشی‌ها و پذیرایی آیینی از آنان |
فروَردیگان در منابع تاریخی به صورت یک جشن ده‌روزه توصیف شده است؛ پنج روز نخست و پنج روز پایانی که با روزهای افزوده‌شده به تقویم ارتباط پیدا کردند. این جشن در منابع اوستایی با نام باستانی Hamaspaθmaēdaya شناخته می‌شود.
پس اگر در مقاله‌ای دیدید که «فروردینگان همان جشن ده‌روزه پایان سال است»، باید با احتیاط با آن برخورد کرد؛ این دو آیین در منابع تخصصی از یکدیگر قابل تفکیک‌اند.
چرا این جشن برای ایرانیان اهمیت داشت؟
فروردینگان تنها درباره مرگ نبود؛ بلکه درباره حافظه، خانواده و پیوند نسل‌ها نیز معنا پیدا می‌کرد.
در فرهنگ زرتشتی، نیاکان بخشی از هویت خانواده و جامعه محسوب می‌شدند. یاد کردن از آنان، دعا برایشان و گرامی داشتن فروشی‌های نیکان، راهی برای حفظ این پیوند بود.
از این نگاه، فروردینگان پیامی ساده اما عمیق دارد:
زندگی انسان فقط به زمان حضور او در جهان محدود نمی‌شود؛ یاد و اثر نیک او می‌تواند در نسل‌های بعد ادامه پیدا کند.
فروردینگان در ایران امروز
فروردینگان همچنان در میان برخی جوامع زرتشتی ایران برگزار می‌شود. شکل برگزاری مراسم امروزی می‌تواند با سنت‌های تاریخی تفاوت داشته باشد و بسته به شهر، خانواده و جامعه زرتشتی متفاوت باشد.
مراسم مذهبی، خواندن اوستا و فروردین یشت، نیایش برای درگذشتگان و حضور در آرامگاه‌ها از جمله جلوه‌هایی هستند که در سنت‌های متأخر و معاصر این مناسبت دیده می‌شوند.
به همین دلیل بهتر است فروردینگان را نه یک مراسم کاملاً ثابت با مجموعه‌ای از رسوم یکسان، بلکه آیینی با هسته‌ای مشخص و شیوه‌های اجرایی متنوع در طول تاریخ بدانیم.
فروردینگان؛ جشن یاد نیاکان
در میان جشن‌های ایرانی، بعضی مناسبت‌ها با طبیعت، باران، آتش یا برداشت محصول پیوند دارند و بعضی دیگر بیش از هر چیز به انسان و جامعه مربوط می‌شوند.
فروردینگان از آن دسته آیین‌هایی است که حافظه و احترام به نیاکان را در مرکز توجه قرار می‌دهد. ایرانیان زرتشتی در این مناسبت با نیایش، یادکرد درگذشتگان و پیشکش‌های آیینی، پیوند خود را با نسل‌های پیشین زنده نگه می‌داشتند.
شاید به همین دلیل بتوان فروردینگان را یکی از انسانی‌ترین آیین‌های سنت ایرانی دانست؛ آیینی که به جای فراموش کردن کسانی که از دنیا رفته‌اند، از انسان می‌خواهد یاد نیکی از آنان را زنده نگه دارد
تجربه‌تان را بنویسید