در میان جشن‌های کهن ایرانی، برخی مناسبت‌ها بیش از آنکه به پادشاهان و رویدادهای سیاسی مربوط باشند، با طبیعت، زمین، خانواده و زندگی روزمره مردم پیوند دارند. سپندارمذگان یا اسفندگان یکی از همین جشن‌هاست؛ جشنی که در فرهنگ ایران باستان با زمین و زنان ارتباط داشته و فرصتی برای بزرگداشت مهر، زندگی و زایندگی به شمار می‌آمده است.
سپندارمذگان امروزه نیز در میان علاقه‌مندان به فرهنگ ایران باستان شناخته شده و گاهی از آن به عنوان «روز عشق ایرانی» یا «روز زن در ایران باستان» یاد می‌شود. اما پشت این نام امروزی، تاریخی قدیمی‌تر و پیچیده‌تر وجود دارد که به مفهوم سپندارمذ یا سپنتا آرمیتی در سنت زرتشتی بازمی‌گردد.
سپندارمذگان چیست؟
سپندارمذگان نام جشنی کهن در فرهنگ ایرانی است که به سپندارمذ، ایزدبانوی مرتبط با زمین، اختصاص داشته است.
در سنت زرتشتی، سپنتا آرمیتی یا سپندارمذ یکی از امشاسپندان به شمار می‌رود و با زمین پیوند دارد. در متون اوستایی و پهلوی، این شخصیت نمادی از زمین، پرورش و باروری معرفی شده و ارتباط ویژه‌ای نیز با زنان دارد.
در گاهشماری سنتی زرتشتی، روز پنجم هر ماه «سپندارمذ» نام داشت و دوازدهمین ماه سال نیز به همین نام خوانده می‌شد. هنگامی که نام روز و ماه با یکدیگر یکی می‌شد، جشن ویژه‌ای برگزار می‌کردند؛ بنابراین روز سپندارمذ از ماه سپندارمذ زمان برگزاری این جشن بود.
سپندارمذ یا سپنتا آرمیتی چه کسی بود؟
سپنتا آرمیتی در زبان اوستایی با نام Spəntā Ārmaiti شناخته می‌شود که در فارسی میانه به شکل سپندارمذ یا اسپندارمذ درآمده است.
او یکی از شش امشاسپند بزرگ در سنت زرتشتی است و ارتباط اصلی‌اش با زمین است.
در نگاه زرتشتی، زمین تنها سطحی برای زندگی انسان نیست؛ بلکه موجودی ارزشمند و زاینده است که زندگی و محصولات را پرورش می‌دهد. به همین دلیل، سپندارمذ نیز با مفاهیمی مانند پرورش، فروتنی، بردباری و زایندگی ارتباط پیدا کرده است.
این ارتباط با زمین باعث شد جشن مربوط به سپندارمذ بعدها علاوه بر جنبه آیینی، به جشن کشاورزان نیز تبدیل شود. در برخی منابع، این جشن با عنوان جشن برزیگران نیز شناخته شده است.
چرا سپندارمذگان را جشن زمین می‌دانند؟
در سنت زرتشتی، سپندارمذ نگهبان و نماینده زمین دانسته می‌شود.
زمین از دیدگاه این سنت، سرچشمه زندگی و پرورش‌دهنده موجودات است. گیاهان در آن رشد می‌کنند، کشاورزی بر آن انجام می‌شود و انسان و حیوان برای ادامه زندگی به محصولات آن وابسته‌اند.
به همین دلیل، جشن سپندارمذ فرصتی برای احترام به زمین و توجه به کشاورزی و زندگی نیز بوده است.
در منابع مربوط به سنت زرتشتی، پیوند سپندارمذ با زمین چنان عمیق است که نام او در برخی متون به‌عنوان خودِ زمین نیز به کار رفته است.
چرا سپندارمذگان به زنان ارتباط داشت؟
ارتباط این جشن با زنان یکی از جالب‌ترین ویژگی‌های سپندارمذگان است.
در سنت زرتشتی، سپندارمذ علاوه بر زمین، با زنان نیک و سودمند نیز ارتباط داشت. دلیل این پیوند را می‌توان در یک تشبیه فرهنگی مهم دید: همان‌طور که زمین زندگی را در خود می‌پروراند، زن نیز در نقش مادر، زندگی را پرورش می‌دهد.
به همین دلیل، سپندارمذ هم نگهبان زمین و هم مرتبط با زنان دانسته می‌شد.
این ارتباط در دوره‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد و جشن سپندارمذ به‌عنوان جشنی ویژه زنان شناخته شد.
آیا سپندارمذگان همان روز زن در ایران باستان بود؟
با توجه به منابع تاریخی، می‌توان گفت که این جشن واقعاً با زنان ارتباط ویژه‌ای داشته است؛ اما عبارت «روز زن» به معنای امروزی نباید بدون توضیح به ایران باستان نسبت داده شود.
ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه هنگام توضیح جشن سپندارمذ از آن به‌عنوان جشنی ویژه زنان یاد می‌کند و می‌نویسد که مردان در این روز به زنان هدیه می‌دادند. این رسم در زمان او در مناطقی از ایران نیز ادامه داشته است.
بنابراین، بهتر است سپندارمذگان را جشنی مرتبط با زنان و زمین بدانیم، نه اینکه تمام مفهوم امروزی «روز زن» را مستقیماً به جامعه ایران باستان نسبت دهیم.
در سپندارمذگان چه کارهایی انجام می‌دادند؟
جزئیات مراسم در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است، اما منابع تاریخی چند رسم مهم را ثبت کرده‌اند.
هدیه دادن به زنان
یکی از مشهورترین رسم‌های این جشن، هدیه دادن مردان به زنان بود.
ابوریحان بیرونی گزارش می‌کند که این روز جشن ویژه زنان بوده و مردان به آنان هدیه می‌دادند. این رسم در مناطقی مانند اصفهان و ری نیز در زمان او ادامه داشته است.
هدیه دادن می‌توانست نشانه احترام، قدردانی و توجه به زنان خانواده باشد.
جشن و گردهمایی
مانند بسیاری از جشن‌های ایرانی، سپندارمذگان نیز جنبه اجتماعی داشت.
مردم گرد هم می‌آمدند و در کنار مراسم مربوط به این روز، به شادی و پذیرایی می‌پرداختند. در سنت زرتشتی، برگزاری مراسم دینی و سپس گردهمایی و جشن نیز برای این مناسبت گزارش شده است.
ارتباط با کشاورزی
از آنجا که سپندارمذ با زمین ارتباط داشت، این جشن برای کشاورزان نیز اهمیت پیدا کرده بود.
در دوره‌های بعد، این مناسبت با عنوان جشن برزیگران شناخته شد و برخی آیین‌های آن با حفاظت از زمین و محصولات کشاورزی ارتباط پیدا کرد.
سپندارمذگان چه زمانی برگزار می‌شد؟
در گاهشماری سنتی زرتشتی، جشن سپندارمذگان در روز پنجم از ماه دوازدهم، یعنی روز سپندارمذ از ماه سپندارمذ برگزار می‌شد.
این نکته مهم است، زیرا درباره تاریخ سپندارمذگان در تقویم امروزی اختلاف نظر وجود دارد.
برخی علاقه‌مندان بر اساس تبدیل گاهشماری‌های مختلف، تاریخ‌های متفاوتی را برای آن پیشنهاد می‌کنند. بنابراین بهتر است هنگام معرفی این جشن، تاریخ سنتی آن و تاریخ تقویم امروزی را از یکدیگر جدا کنیم.
در منابع پژوهشی نیز برگزاری جشن در روز پنجم ماه دوازدهم گاهشماری زرتشتی ثبت شده است.
چرا بعضی‌ها سپندارمذگان را ۵ اسفند می‌دانند؟
یکی از رایج‌ترین تاریخ‌هایی که امروزه برای سپندارمذگان گفته می‌شود، ۵ اسفند است.
این تاریخ از تطبیق نام روز و ماه در تقویم ایرانی به دست می‌آید و در برخی برداشت‌های امروزی از گاهشماری زرتشتی استفاده می‌شود.
اما مسئله تقویم‌های ایرانی پیچیده‌تر از یک تبدیل ساده است. در گاهشماری زرتشتی سنتی، طول ماه‌ها و ساختار تقویم با تقویم رسمی امروز یکسان نیست و به همین دلیل، تاریخ جشن در منابع مختلف می‌تواند متفاوت دیده شود.
برای یک مقاله تاریخی بهتر است به جای اعلام یک تاریخ به عنوان تنها تاریخ قطعی، این تفاوت گاهشماری را توضیح دهیم.
آیا سپندارمذگان همان «روز عشق ایرانی» است؟
امروزه در شبکه‌های اجتماعی و برخی مطالب عمومی، سپندارمذگان با عنوان روز عشق ایرانی معرفی می‌شود.
این تعبیر به این دلیل رایج شده که جشن سپندارمذگان با مهر، زنان، خانواده و هدیه دادن ارتباط داشته است.
با این حال، در منابع تاریخی، سپندارمذگان صرفاً یک جشن عاشقانه به معنای امروزی نبوده است.
این جشن مفاهیم گسترده‌تری مانند زمین، زنان، کشاورزی، پرورش و احترام را در بر می‌گرفته است.
بنابراین اگرچه می‌توان آن را یکی از جشن‌های مرتبط با مهر و محبت دانست، بهتر است عنوان «روز عشق ایرانی» را یک تعبیر امروزی بدانیم، نه نام تاریخی اصلی جشن.
سپندارمذگان و زنان در ایران باستان
اهمیت زنان در این جشن تنها به هدیه گرفتن محدود نمی‌شد.
سپندارمذ به‌عنوان نماد زمین و پرورش، با نقش زاینده و زندگی‌بخش زنان نیز پیوند پیدا کرده بود. این ارتباط در منابع زرتشتی به‌صراحت دیده می‌شود.
از سوی دیگر، گزارش بیرونی نشان می‌دهد که در دوره اسلامی نیز سنت هدیه دادن مردان به زنان در این جشن ادامه داشته است.
البته از وجود یک جشن ویژه زنان نمی‌توان نتیجه گرفت که جایگاه اجتماعی زنان در تمام دوره‌های ایران باستان یکسان یا برابر با مردان بوده است. وضعیت زنان در ایران پیش از اسلام در دوره‌ها و طبقات اجتماعی مختلف تفاوت داشته و منابع موجود نیز برای ترسیم یک تصویر کامل کافی نیستند.
سپندارمذگان و طبیعت
یکی از زیباترین جنبه‌های این جشن، ارتباط مستقیم آن با طبیعت است.
زمین در فرهنگ ایرانی تنها یک عنصر بی‌جان نبود؛ بلکه سرچشمه رشد و زندگی به شمار می‌رفت.
کشاورز به زمین وابسته بود، انسان از محصولات آن تغذیه می‌کرد و گیاهان نیز از دل آن می‌روییدند.
به همین دلیل، سپندارمذگان را می‌توان جشنی دانست که انسان را به احترام به زمین و ارزش زندگی یادآوری می‌کرد.
سپندارمذگان در منابع تاریخی
یکی از منابع مهم برای شناخت این جشن، نوشته‌های ابوریحان بیرونی است.
او در آثارالباقیه درباره ماه اسفند و روز سپندارمذ توضیح داده و ارتباط سپندارمذ با زمین و زنان را ثبت کرده است.
گزارش او نشان می‌دهد که در گذشته این روز جشن ویژه زنان بوده و مردان به زنان هدیه می‌دادند. همچنین برخی رسوم مرتبط با محصولات کشاورزی و دفع موجودات زیان‌رسان نیز در ارتباط با این جشن گزارش شده است.
این منابع اهمیت زیادی دارند، زیرا نشان می‌دهند سپندارمذگان تنها یک مفهوم ساخته‌شده در دوران معاصر نیست و سابقه آن در منابع تاریخی ثبت شده است.
آیا سپندارمذگان هنوز برگزار می‌شود؟
بله. این جشن امروزه نیز در میان برخی زرتشتیان و علاقه‌مندان به فرهنگ ایران باستان گرامی داشته می‌شود.
شکل برگزاری مراسم امروزی ممکن است با آیین‌های تاریخی تفاوت داشته باشد. برخی افراد آن را با هدیه دادن به مادر، همسر یا زنان خانواده برگزار می‌کنند و برخی دیگر بیشتر بر جنبه فرهنگی و تاریخی جشن تأکید دارند.
در بعضی مناطق ایران نیز سنت‌های محلی مرتبط با اسفند و جشن‌های وابسته به آن همچنان دیده می‌شود. برای نمونه، جشن «اسفندی» در کاشان از سنت‌هایی است که پژوهشگران آن را با جشن سپندارمذ پیوند داده‌اند.
سپندارمذگان چه پیامی برای امروز دارد؟
شاید مهم‌ترین پیام سپندارمذگان را بتوان در دو مفهوم خلاصه کرد:
احترام به زمین و احترام به زندگی.
این جشن یادآوری می‌کند که انسان از طبیعت جدا نیست و زندگی او به زمین، آب، گیاهان و کشاورزی وابسته است.
از سوی دیگر، پیوند این جشن با زنان نشان می‌دهد که در سنت فرهنگی ایران، زمین و زن در مفهوم مشترک پرورش و زندگی‌بخشی به یکدیگر تشبیه شده‌اند.
امروز می‌توان این جشن را فرصتی برای قدردانی از زنان خانواده، توجه بیشتر به طبیعت و یادآوری بخشی از میراث فرهنگی ایران دانست.
تفاوت سپندارمذگان با ولنتاین چیست؟
سپندارمذگان و ولنتاین هر دو در زمان معاصر گاهی به عنوان مناسبت‌هایی برای ابراز محبت و هدیه دادن معرفی می‌شوند، اما خاستگاه تاریخی متفاوتی دارند.
ولنتاین ریشه در سنت مسیحی اروپایی و داستان‌های مرتبط با قدیس والنتین دارد.
سپندارمذگان ریشه در سنت ایرانی و گاهشماری زرتشتی دارد و با سپندارمذ، زمین، زنان و کشاورزی ارتباط داشته است.
بنابراین سپندارمذگان را نمی‌توان صرفاً نسخه ایرانی ولنتاین دانست؛ این جشن پیشینه و مفاهیم فرهنگی خاص خودش را دارد.
جمع‌بندی
سپندارمذگان یا اسفندگان یکی از جشن‌های کهن ایرانی است که با زمین، زنان، کشاورزی و مفهوم پرورش و زندگی پیوند دارد.
این جشن به سپندارمذ یا سپنتا آرمیتی، یکی از امشاسپندان سنت زرتشتی، اختصاص داشته است. سپندارمذ نگهبان زمین دانسته می‌شد و ارتباط ویژه‌ای با زنان نیز داشت.
یکی از مهم‌ترین رسوم تاریخی این جشن، هدیه دادن مردان به زنان بوده است؛ رسمی که ابوریحان بیرونی نیز از آن یاد کرده است.
امروزه سپندارمذگان گاهی «روز عشق ایرانی» یا «روز زن در ایران باستان» نامیده می‌شود، اما معنای تاریخی آن گسترده‌تر است. این جشن در اصل مجموعه‌ای از مفاهیم مانند زمین، زنان، کشاورزی، مهر، پرورش و سپاسگزاری از زندگی را در خود جای داده است.
تجربه‌تان را بنویسید